يكي از چيزهايي كه يك جامعه و مردم را از جوامع ديگر ممتاز مي سازد ، فرهنگ ديني و شيوه ي حاكم برزندگي آن جامعه است كه از اين طريق به شايستگي مي توان ميان جوامع به ويژه جوامع اسلامي فرق گذاشت ؛ جامعه ي اهل سنت جنوب ایران نيز بسان ديگر مسلمانان جهان ، براي احيا ي دين و ارزش هاي ديني و مذهبي خود، فرهنگ خاصي داشته و دارد كه درسايه ي آن،به نونهالان و تازه واردان به خيل دين باوران ، آموزش و تربيت مي دادند و اين مهم ، بيشتر از طريق مكتبخانه هاي سنتي صورت مي گرفت. مردم فرزندان وعزيزان خويش را از همان سنين 4-5 سالگي به مكتبخانه ي محل مي فرستادند ، و مسجد محل ، كه مكان مكتبخانه باشد حضور او را به گرمي آفتاب گرامي مي داشتند!

مردم و انگيزه ها :

انگيزه ي مردم ازاين كار، از يكسو تكوين شخصيت فرزندانش را حضور در مكتبخانه هامي دانستند و ازسوي ديگر، مكتبخانه را مطمئن ترين جا براي نونهالان به حساب مي آورند ، چه اينكه تا چند سال گذشته محلي به عنوان مركز آموزش و تربيت فرزندان در خيلي ازمناطق سنی نشين ، غير از مكتبخانه ها وجود نداشت، حتي اگر مدارس دولتي در بخش هاي از مناطق وجود داشت، والدين ترجيح مي دادند كه فرزندانشان را به مكتبخانه ها گسيل دارند و اگرهم به مدارس دولتي مي رفتند ، حتما بعد از ظهر ها در مكتبخانه حضور پيدا مي كردند. ملاي مكتب يا همان اداره كننده ي مكتبخانه ها ، بايد شخصي باشد كه با مسايل اسلامي قرآن ، احكام و عقايد و خواندن ونوشتن تا حدودي آشنايي داشته باشد و نزد يكي ازعلماي بانام و يا مدرسه ي ديني تحصيل كرده باشد، چنين شخصي بااعتباراينكه مربي فرزندان مردم است و نيز مسايل شرعي توسط او انجام مي گيرد ، از محبوبيت خاصي برخوردار بوده است و همه ي مردم اعم از مردوزن ، پير و جوان و... به ديده احترام به او می نگرند و به او عنوان ملا مي دهند
وظايف ملا:

وظيفه ي ملاي مكتبخانه ها بدون اينكه تفكيكي درآن صورت بگيرد، درواقع به چند بخش تقسيم مي شد؛ . آموزش ؛ در اين مرحله نخست مكتب آموزان با شكل حروف عربي و حركات آن [ كه هدف از آن قرائت قرآن كريم است ] آشنا مي شدند و ضمن بخش بخش خواندن كلمات به تدريج براي خواندن جمله آماده مي شدند ، متن آموزشي اين مرحله ابتدايي، جزوه اي بود بنام قاعده ی بغدادی كه قسمت اول آن براي آموزش حروف و حركات آن و بخش پاياني آن سوره هاي جزئ عم قرار داشت كه نوآموز ياد گيري هاي خودرا در آن علمي مي ساخت . پس از تمام شدن قاعده ی بغدادی ضمن مراسم خاص ، قرآن كريم را به دست مي گرفت و با همان كيفيت از تهجي خواني شروع مي شد تا به روان خواني آنهم به شكل صحيح ، ترقي نمايند و... . تكليف اجتماعي ؛ بخش ديگر از وظايف ملاي مكتبخانه ، پرداختن به مسايل شرعي مردم است ، و از آنجاي كه او هميشه درميان مردم حضور دارد، همه ي مسايل شرعي ، چون عقد و نكاح ، كفن ودفن ، جشن و مصيبت حتي حل برخي اختلافات و ... ، با مشاركت او انجام مي گيرند و تا حدودي به بهترين و جه ممكن انجام مي پذيرفت ، از اين رو ملای مكتب بخاطر اينكه از يكسو مورد اطمينان مردم است و از سوي ديگر چون درهمه صحنه ها حضور داشت ، مطلع ترين فرد نسبت به احوال وخصو صيات مردم بود0

اوج مكتبخانه ها :

ادامه حضورنوجوانان درمكتبخانه ها باتوجه به فصل سال وشرايط زندگي والدين فرق ميكردفصل زمستان كه دراغلب منا طق مردم بي كاربودند،مساجد،شلوغ ترين روزهاي سال را در خود مي دید و ملاي مكتب پركارترين روز هاي سال را تجربه مي كرد ، ولي در ايام ديگر برخي از نوجوانان همينكه بتوانند كاري را براي خانواده انجام دهند به جمع نان آوران خانواده مي پيوستند و در نتيجه از نعمت سواد تا آخر عمر محروم مي شدند ، عده ي بسيار معدود اين توفيق را پيدا مي كردند كه اين مرحله از آموزشي را كه شامل فراگيري قرآن كريم مبدا ديوان حافظ و ... مي شدرا به پايان ببرند .
نقاط مثبت و منفي مكتبخانه

نقاط مثبت :

1- آغاز نيك ؛ شايد به طور قطع بتوان گفت ، همه ي دانش آموختگان علوم ديني مناطق جنوب، مكتبخانه ي محل زادگاهش را تجربه كرده است و سرآغاز تحصيل خود را از همان مسجد گلي مي داند، و هنوز نشستن پاي ديوارهاي گلي مكتبخانه را از ياد نبرده است، اگر قرائت صحيح نماز و قرآن و خط زيبا و ... دارند مرهون زحمات ملاي مكتبخانه مي دانند !

2-

پاي بندي به احكام ‌؛ يكي ديگر از جنبه هاي مثبت مكتبخانه هاي سنتي اين بود كه نوجوانان ( دختر و پسر ) بخاطر حضور در اي مكتبخانه ها، تا حدودي به مسايل اسلامي و شرعي و تلاوت قرآن ، آشنايي داشتند ، پاي بندي به نماز وروزه يكي از ويژگيهاي اين جوانها بودند و كسي جوان بي نماز و روزه خوار سراغ نداشت و طبيعي است كه اين ارزش ، نه تنها نصيب خانواده اي مي شد كه همه مردم منطقه آثار آيه شريفه ان الصلوة تنهي عن الفحشار و را با جان ودل لمس مي كردند .

3- آداب اجتماعي ؛ جوانان و نوجوان تربيت يافته ي مكتبخانه ها آداب اجتماعي و اسلامي را رعايت مي كردند ، آنان حرمت شكن و بي باك نبودند ، و همواره در برابر والدين و بزرگان با كمال ادب رفتار مي نمودند و خودشان را كاملا مسئول مي دانستند .

نقاط منفي :

1- ضعف دانش ؛ بيشتر ملاهاي مكتبخانه ها ضعف علمي داشتند ، و سطح دانش آنان به همان اندازه بود كه رفع ضرورت مي كرد اما اينكه نو آوري و ابتكبار داشته باشند بهره اي نداشتند ، و اين ، يكي از نقص هاي چنين سيستم آموزشي بوده است ، از اين رو ، نمي توانستند جوانان را به آن سطح از آگاهي كه شايشته بود، برسانند و چه بسا گاهي همين ضعف ، خود، باعث دلزدگي جوانان و فرار از مكتبخانه مي شدند !

2- شيوه ي نادرست ؛ دراين مكتبخانه ها روش صحيح و جوان پسند در آموزش و تربيت و جود نداشت وبا همان شيوه ي قديمي و فرسوده با نو آموزان و جوانان برخورد مي شد، تنبيه بدني ، شلاق ، و ... را هكار هاي بيهوده آموزش بوده است، گويا تشويق و تحسين جزء شيوه هاي تربيت قلمداد نمي شد .

3- متون آموزشي ؛ يكي ديگراز نقص ها متون آموزشي مكتبخانه ها بوده است ، متن ها به جاي اينكه براي مكتب آموز ، خيلي ساده و روان باشد، و جذابيت ايجاد كند ، مشكل مي آفريد و حالت نفرت و دل زدگي به بار مي آورد ، ودرنتيجه مكتبخانه ها نمي توانستند حضور گرم و پرشور فرزندان مردم ، را همچنان حفظ كنند . البته نا گفته نماند كه درسالهاي اخير توسط برخي مربیان جوان و تحصيل كرده ، راهكارهاي جديد آموزشي هم در متون آموزشي وهم در شيوه ي آن ، تحول چشم گيري ايجاد شده است كه انصافا با همه ي كاستي ها يش خوب نتيجه داده است هم طلاب علوم ديني خوب مي دانند كه علم بدون تقوا و تقوا بدون دانش ، كارآمدي ندارد و بايد با دوبال پرواز كرد، و هم دست اندركاران امور حوزوي مي دانند كه جامعه اي امروزي ما با شرايط خاصي كه پيش آمده ، تحصيل كرده ي معمولي نمي خواهد ، چه اينكه مشكل مردم يا چنين محصلاني حل نخواهد شد، فضاي حاكم براجتماع ، افرادي مي خواهند كه با سيل شبهات جديد طرح شده از سوي گروه ها و انديشه ها ي مختلف ، به مقابله برخيزند و پاسخ به روز داشته باشند و با اندوخته هاي همگام با پرهيزكاري خود ، از هان مواج جوانان و پرسش گران را ، آرامش ساحل ببخشند !